Արմենական Կուսակցութեան Հիմնադիրը’ Մկրտիչ Աւետիսեան

    Մկրտիչ Թերլեմէզեան (Աւետիսեան) ծնած է Վանի մեծամեծներու շրջանակին պատկանող Թերլեմէզեան գերդաստանին մէջ: Իր հօր Աւետիսի անունով, ան ճանչցուած է նաեւ Աւետիսեան մականունով, եւ այդ մականունով է, որ ան ծանօթ է հայ ազատագրական պայքարի պատմութեան մէջ:
Աւետիսեան յաճախած է Վանի Վարժապետանոցը: Եղած է Փորթուգալեանի շունչով թրծուած առաջին շրջանաւարտներէն, 1878-ին:
1880-ին, Վարժապետանոցի փակումէն ետք, աշակերտները կը ստիպուին հետեւիլ Աւետիսեանի եւ Գալուստ Ասլանեանի դասաւանդութեանց, բացօթեայ ծառաստաններու մէջ:
    Ընթաց աւարտ կամ կիսաւարտ աշակերտներէն շատեր, որոնց մէջ Աւետիսեան, սրտովին նուիրուեցան Փորթուգալեանի սկսած կրթական գործը շարունակելու աշխատանքին, միաժամանակ ստանձնելով Վանի եւ Բաղէշի (Պիթլիս) շրջաններու վարժարաններուն ղեկավարութիւնը :
Աւետիսեան, կրթական իր գործունեութեան կողքին, նուիրուեցաւ նաեւ գաղափարա-տարածումի գործին եւ ազգային ազատագրութեան դատին:
1885-ին, երբ թուրք իշխանութիւնները, իբրեւ վտանգաւոր անձնաւորութիւններ, Վանէն վերջնականապէս կը հեռացնեն Փորթուգալեանն ու Խյրիմեանը, Աւետիսեանի կը վիճակուի անոնց պարտականութիւնը շարունակելու ծանր մարտահրաւէրը:
    Նոյն տարուան Օգոստոսին, իր հօրենական այգիին մէջ, իր գաղափարակիցներով հիմը կը դնէ Արմենական Կուսակցութեան:
Հիմնադիրները հետամուտ կ՚ըլլան Վանի եւ շրջակայքի մէջ կերուխումի եւ թաղային կռիւներու անձնատուր եղած’ թերուս պատանիներն ու երիտասարդները դաստիարակելու գործին, որպէսզի անոնցմէ պատրաստեն ազգային դատին նուիրեալ ուժ մը:
Աւետիսեան կը յղանայ գաղափարը կիրակնօրեայ վարժարանի մը, զոր իր գաղափարակիցներով կը հիմնէ Յայնկոյսներու եկեղեցիին կից’ ծխական վարժարանի շէնքին մէջ, ուր ամէն Կիրակի կէսօրէ ետք հաւաքուող պատանիներն ու երիտասարդները, հետագային, սերտօրէն պիտի կապուէին իրենց ուսուցչին եւ պիտի կազմէին կորիզը Արմենական նորակազմ Կուսակցութեան:
Աւետիսեան, հետզհետէ կը դառնայ Վանի երիտասարդութեան կուռքն ու գործունեայ դէմքերուն ամենաակնառուն:
Այդ շրջանին, շուրջ քառորդ դարէ ի վեր, Վասպուրական բաժնուած կը մնար Պօղոսեաններու եւ Ապօղոսեաններու միջեւ: Առաջինները հաւաքուած էին Վանի Առաջնորդ’ Պօղոս Եպս. Մելիքեանի շուրջ եւ կը ներկայացնէին հակա-խրիմեանական պահպանողական հոսանքը. Ապօղոսեանները ունէին յառաջդիմական եւ ազատական միտում: Առաւելաբար, Պօղոսեաններու պատճառով էր, որ Խրիմեան հեռացուած էր Վանէն:
Արմենական Կուսակցութեան հիմնադրութենէն տարի մը ետք, երբ արդէն կիրակնօրեայ վարժարանին շնորհիւ պատրաստուած էին գաղափարական ուժեր, Աւետիսեան, Պոլսահայ մամուլի մէջ յօդուած մը հրատարակելով, պայքարի կոչ կ՚ուղղէր Պօղոսեաններու դէմ: Ասոր որպէս հետեւանք, 1886-ին, Աւետիսեան կը ձերբակալուի: Ան կը յաջողի բանտէն խոյս տալ, եւ Պարսկաստանի ճամբով կ՚անցնի Պոլիս, ուր կրկին ձերբակալուելով, կ՚աքսորուի Թրիփոլի (Լիպիա):
Կարճ շրջան մը հոն մնալէ ետք, կը յաջողի ֆրանսական նաւով ապաստանիլ Մարսիլիա, իր ուսուցչին’ Փորթուգալեանի մօտ: Հոն կը սկսի յօդուածներ գրել «Արմենիա» թերթին մէջ, որ գաղտնի ճամբաներով Վան կը ղրկուէր: Մարսիլիա կեցութեան շրջանին, Աւետիսեան կը դառնայ նաեւ անխոնջ քարոզիչը Լոնտոնի մէջ կազմուած Հայոց Հայրենասիրական Միութեան: Շրջելով Եւրոպայի հայկական գաղութները, անոնց կը ծանօթացնէ Արեւմտահայաստանի ու յատկապէս Վանի կացութիւնը:
Աւետիսեանի բացակայութեան շրջանին, Կիրակնօրեայի գործը առաջ կը տանին Գէորգ Օտեան, Արիստակէս Ախիկեան եւ Միքայէլ Նաթանեան: Այս շրջանին է, որ կուսակցութեան յարող երիտասարդներ, Վարագայ կիրճին մէջ կը հետեւին գաղտնի զինավարժութեան:
1892-ին, Աւետիսեան կը հաստատուի Պարսկաստանի Սալմաստ քաղաքին մօտակայ Հաւթուան գիւղը: Հոն կը գտնուէին ու կը գործէին կարեւոր թիւով Արմենականներ, որոնց մէջ էին նաեւ Սալմաստի մասնաճիւղի հիմնադիր եւ Աւետիսեանի գործընկեր’ Գրիգոր Պէօզիկեանը (ծանօթ Ներսէս-Պարթեւ անունով եւ նաեւ Շիկահեր մականունով) եւ Արմենակ Եկարեանը, որ կը զբաղէր զէնքերու փոխադրութեամբ:

Սալմաստի մէջ, Աւետիսեան անմիջապէս կարգի կը դնէ կուսակցական գործերը, հաղորդակցութիւն կը հաստատէ Պաքուի նորակազմ Արմենական մասնաճիւղին հետ: Ան կը դառնայ թեմական տեսուչ Սալմաստի շրջանի վարժարաններուն, եւ կը լծուի հայաբնակ գիւղերու մէջ կրթութիւն տարածելու աշխատանքին:

    1895-ին, Սալմաստ կը հասնի համիտեան ջարդերու լուրը: Միջերկրականի աւազանէն մինչեւ Սեւ Ծովու հարաւային ափերը տարածուող հայաբնակ աւաններ ու գիւղեր, ենթարկուած էին ջարդի ու կողոպուտի: Վան, թէեւ զերծ մնացած էր տակաւին այդ ողբերգութիւններէն, սակայն մութ ամպեր կուտակուած էին նաեւ անոր երկնակամարին վրայ:
Աւետիսեանի առաջարկով, Շիկահեր կ՚անցնի Վան, ուրկէ տեղեկագիր մը կը յղէ Սալմաստ, պարզելով մտահոգիչ կացութիւնը Վասպուրականի: 1896-ի սկիզբը, Աւետիսեան պահը յարմար կը նկատէ գաղտնօըէն անցնելու Վան:
Այդ շրջանին, Վանի մէջ կը գործէին նաեւ հնչակեան գործիչ Մարտիրոս Սարուխանեանը (Մարտիկ) եւ դաշնակցական գործիչ Պետօն, որոնց հետ համախորհուրդ, Աւետիսեան կ՚անցնի ինքնապաշտպանութեան աշխատանքի, կատարեալ զգուշութեամբ, որպէսզի թուրք իշխանութիւններուն պատրուակ չտրուի Վանի հայութեան ջարդը արագացնելու:
Պոլսոյ կառավարութիւնը, դժգոհ’ Վանի նահանգապետ Նազըմ փաշայի խաղաղասէր ընթացքէն, գարնան, որպէս քննիչ, կ՚ուղարկէ Սաատէտտին փաշան գործադրելու կայսերական հայաջինջ քաղաքականութիւնը:
Աւետիսեան, Պետօ եւ Մարտիկ կը կարգադրեն, որ Շիկահեր, Արմենակ Եկարեան (Կարապէկ) եւ Մանուկ Վարդանեան (Տրպէ) անցնին Պարսկաստան’ դրամ եւ զէնք հաւաքելու նպատակով: Դժբախտաբար ծրագիրը կը ձախողի, որովհետեւ պարսիկ իշխանութիւները կը ձերբակալեն զանոնք:
Յունիս 3-ին, երկու ամիս լաւապէս Վանն ու շրջակայքը ուսումնասիրած Սաատէտտին փաշան, կու տայ ջարդի ազդանշանը: Վանի հայութիւնը հերոսական ինքնապաշտպանութեամբ կը վիժեցնէ կոտորածի ծրագիրը, շնորհիւ Աւետիսեան-Պետօ-Մարտիկ միացեալ պաշտպանական ծրագրին եւ համաժողովրդային ջանքերուն:
Սաատէտտին, բախուելով անխորտակելի դիմադրութեան, եւ ենթադրելով, որ այդ կացութիւնը կրնայ երկար տեւել եւ նոյնիսկ առիթ ընծայել, որ Կովկասէն ռուսական զինուորական միջամտութիւն կատարուի, կը դիմէ անգլիացի հիւպատոս, թնդանօթաձիգ’ հարիւրապետ Ուիլեըմի օգնութեան: Հայեր կը մերժեն Ուիլեըմի հաշտութեան առաջարկները: Նենգամիտ հիւպատոսը, որ բանակցութեան առիթով ծանօթացած էր հայկական դիրքերուն, գլուխը ծածկած ֆէսով մը, կ՚անցնի թրքական բանակի թնդանօթներուն գլուխը եւ կը յաջողի քանդել հայկական գրեթէ բոլոր պաշտպանողական դիրքերը:
Այս պարագան, ինչպէս նաեւ զինամթերքի պակասը նկատի առնելով, հայկական կողմը կը հարկադրուի ընդունիլ հաշտութեան առաջարկը: Երկուստեք համաձայնութիւն կը գոյանայ, որ հայկական զինեալ ուժերը, իրենց զէնքերով անցնին արտասահման, իսկ թուրքերը ներում շնորհեն Վանի հայութեան եւ երաշխաւորեն անոր ապահովութիւնը:
Աւետիսեան, իր 430 մարտիկներով, որոնց կու գան աւելնալ նաեւ 400 անզէն երիտասարդներ, հաւատք չեն ընծայեր թուրքի խոստումին: Վարագայ լերան վրայով կ՚ուղղուին Պարսկաստան, մինչ’ Մարտիկ եւ Պետօ, 80 զինեալներով կը մեկնին տարբեր ուղղութեամբ:
Սակայն, երկու խումբերուն վիճակուած էր մահ, խոստումնադրուժ թուրքերու եւ անոնց հրահրումով, զէնքի դիմած քիւրտերու ձեռքով:
Աւետիսեան, եղբայրը Գրիգոր, եւ մեծամասնութիւնը 840 զինեալներուն կ՚իյնան Ս. Բարթողիմէոսի սարալանջին վրայ անհաւասար կռիւէ մը ետք: Միայն երեսուն հոգի կը յաջողին հասնիլ Սալմաստ: Այդ վերապրողներէն’ շատախցի Մուրատ, 1947-ին, մահկանացուն կը կնքէ Պոսթոնի մէջ (ԱՄՆ):
Պետօ, Մարտիկ եւ իրենց զինակիցները նման դժբախտ ճակատագիր մը կ՚ունենան Գարահիսար լերան լանջերուն:
Այսպէս, 1896-ի Յունիս 10-ին, վերջ կը գտնէ կեանքը Արմենական կուսակցութեան 32-ամեայ հիմնադիր’ Մկրտիչ Աւետիսեանի:
«Արմենական Կուսակցութեան Հիմնադիրը’ Մկրտիչ Աւետիսեան»,
Լոս Անճելըս, 2001

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով